logo

คริปโตสปอริดิโอซิส
Cryptosporidiosis

อะไรเป็นสาเหตุของโรค
ปรสิตสัตว์เซลล์เดียวกลุ่มค็อกซิเดีย ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Cryptosporidium ซึ่งอยู่ในเซลล์บุผนังลำไส้เล็กของคนและสัตว์ ลักษณะพิเศษของเชื้อคือเชื้ออาศัยอยู่นอกไซโทพลาซึมของเซลล์โฮสต์

เชื้อมีกี่ชนิด
เชื้อมีอย่างน้อย 6 ชนิด พบทั้งในคนและในสัตว์ แต่ชนิดที่ก่อโรคในคนส่วนใหญ่คือ Cryptosporidium hominis และ Cryptosporidium parvum

วงจรชีวิตของเชื้อเป็นอย่างไร
เชื้อระยะโอโอซิสต์ ออกมาในอุจจาระของผู้ติดเชื้อ ตอนที่ออกมายังเป็นโอโอซิสต์สุกแล้วซึ่งเป็นระยะติดต่อ ซึ่งภายในมีสปอโรซอยต์ 4 ตัว เมื่อคนกินโอโอซิสต์สุกดังกล่าว สปอโรซอยต์ออกมาในลำไส้เล็ก ไชเข้าเซลล์บุผนังลำไส้ และแบ่งตัวเพิ่มจำนวนโดยไม่อาศัยเพศ ผลผลิตขั้นสุดท้ายเรียกว่าเมโรซอยต์ การแบ่งตัวเพิ่มจำนวนของเชื้อในเซลล์บุผนังลำไส้ทำให้เซลล์แตก เมโรซอยต์ออกมาและเข้าเซลล์ข้างเคียงและแบ่งตัวเพิ่มจำนวนต่อไป ระหว่างนั้น เมโรซอยต์ส่วนหนึ่งที่เข้าเซลล์จะไม่แบ่งตัว แต่จะพัฒนาไปเป็นมาโครแกมีตและไมโครแกมีต ทำปฏิสนธิกันได้เป็นไซโกต สร้างผนังหุ้มกลายเป็นโอโอซิสต์อ่อนและกลายเป็นโอโอซิสต์สุกขณะอยู่ในเซลล์บุผนังลำไส้ และจะหลุดออกมากับอุจจาระ วงจรชีวิตอาจกินเวลาสั้นเพียง 2 วัน

พบโรคที่ใดบ้าง
พบได้ทั่วโลกโดยเฉพาะเขตร้อนและเขตชิดร้อน รวมทั้งประเทศไทยพบการติดเชื้อทั้งในคนปกติและคนที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง การระบาดมักเกิดในสถานเลี้ยงเด็ก

คนติดเชื้อมีอาการอะไรบ้าง
ระยะฟักตัวของโรค 5 วัน ถึง 2 สัปดาห์ ผู้ป่วยมีอาการท้องร่วง อุจจาระเป็นน้ำหรือมีมูก แต่ไม่มีเลือดในอุจจาระ (ต่างจากบิดมีตัวเพราะอุจจาระมีมูกเลือด) ปวดท้องคล้ายตะคริว มีไข้ ถ้าเป็นเรื้อรังทำให้ลำไส้ดูดซึมอาหารได้ไม่ดี น้ำหนักตัวลด คนปกติมักหายจากโรคเองได้ใน 1 ถึง 2 สัปดาห์และโรคมักไม่รุนแรง แต่ในเด็กและคนภูมิคุ้มกันบกพร่อง อาการท้องร่วงจะรุนแรง ถ่ายบ่อย จำเป็นต้องรักษา แต่เนื่องจากคนที่ปวดท้องไม่สามารถแยกท้องร่วงจากสาเหตุอื่น ๆ เช่น อาหารเป็นพิษ จึงต้องมาโรงพยาบาลเพื่อตรวจอุจจาระหาเชื้อโดยผู้เชี่ยวชาญ

เชื้อติดต่อสู่คนวิธีใด
แม้ว่าจะพบเชื้อได้ในสุนัขและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่น ๆ แต่ก็เชื่อว่าคนเป็นแหล่งแพร่เชื้อสู่คนทางอาหารและน้ำดื่มที่แปดเปื้อนอุจจาระ เชื้อเป็นสาเหตุหนึ่งของท้องร่วงในนักท่องเที่ยว

จะวินิจฉัยโรคอย่างไร
ตรวจอุจจาระภายใต้กล้องจุลทรรศน์ โดยย้อมสีแอซิดฟาสต์ (acid fast) ที่ใช้ในห้องปฏิบัติการประจำคือวิธี modified Ziehl-Neelsen  จะพบโอโอซิสต์กลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 5 ไมโครเมตร ภายในมีก้อนสีแดง มีบริเวณในก้อนที่ดูเหมือนเป็นช่องว่าง บริเวณโดยรอบติดสีเขียวหรือน้ำเงิน

Cryptosporidium

มีวิธีการป้องกันใดบ้าง
ดื่มน้ำสะอาด อาหารที่ปรุงสุก โอโอซิสต์มีความทนทานมากกว่าโอโอซิสต์เชื้อตัวอื่น ๆ การใส่คลอรีนในสระว่ายน้ำไม่สามารถทำลายเชื้อได้หมด แม้แต่การฉายแสงอัลตาไวโอเลตน้ำดื่มยังต้องใช้เวลาอย่างน้อย 120 นาที    

รักษาโรคอย่างไร
ในคนที่ภูมิคุ้มกันปกติหรือเด็กที่ติดเชื้อ ให้ยานิทาโซซาไนด์ (Nitazoxanide) ร่วมกับการชดเชยน้ำและอิเล็กโทรไลต์ ในผู้ป่วยเอดส์ต้องให้ยาต้านไวรัสเอชไอวี ภายใต้การสั่งยาของแพทย์

คำศัพท์

อ่านเพิ่มเติม
นิมิตร มรกต, เกตุรัตน์ สุขวัจน์. ปรสิตวิทยาทางการแพทย์. โปรโตซัวและหนอนพยาธิ. เชียงใหม่: คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๒๕๔๖, ๔๗๗ หน้า.