แพทย์ มช. เตือนเบาหวานไม่ใช่แค่เรื่องกินหวาน!
รู้ทันโรค ลดเสี่ยงภาวะแทรกซ้อน ก่อนสายเกินไป!

วันที่ 14 พฤศจิกายนของทุกปี เป็นวันเบาหวานโลก (World Diabetes Day) ซึ่งเริ่มขึ้นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2534 โดยสหพันธ์โรคเบาหวานนานาชาติ (International Diabetes Federation: IDF) ร่วมกับองค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) เพื่อสร้างความรู้และความตระหนักเกี่ยวกับโรคเบาหวานให้แก่ประชาชนทั่วโลก
การกำหนดวันที่ 14 พฤศจิกายนเป็นวันเบาหวานโลก มีขึ้นเพื่อระลึกถึงวันเกิดของเฟรเดอริก แบนติง (Frederick Banting) นักวิทยาศาสตร์ชาวแคนาดา ผู้ร่วมกับชาร์ลส์ เบสต์ ค้นพบอินซูลินในปี พ.ศ. 2465 ซึ่งนับเป็นความก้าวหน้าครั้งสำคัญทางการแพทย์ และนำไปสู่การรักษาผู้ป่วยโรคเบาหวานทั่วโลก โดยแบนติงได้รับรางวัลโนเบลจากผลงานการค้นพบดังกล่าว

โรคเบาหวานคืออะไร
โรคเบาหวานเป็นภาวะที่ร่างกายมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงกว่าปกติ เกิดจากความผิดปกติของกระบวนการเผาผลาญน้ำตาล เนื่องจากร่างกายขาดฮอร์โมนอินซูลิน หรือมีภาวะดื้อต่ออินซูลิน ทำให้ร่างกายไม่สามารถนำน้ำตาลในเลือดไปใช้เป็นพลังงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลด โดยเฉพาะในกรณีที่ระดับน้ำตาลในเลือดสูงมาก หากไม่ได้รับการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนทั้งแบบเฉียบพลัน เช่น ภาวะเลือดเป็นกรดจากเบาหวาน และภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังที่ส่งผลต่ออวัยวะต่าง ๆ ของร่างกาย

ปัจจัยเสี่ยงและอาการที่ควรสังเกต
โรคเบาหวานเกิดได้จากหลายปัจจัย ทั้งกรรมพันธุ์และพฤติกรรมการใช้ชีวิต โดยปัจจัยสำคัญ ได้แก่ การมีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน การรับประทานอาหารในปริมาณมาก การไม่ออกกำลังกาย ภาวะอ้วน รวมถึงโรคหรือความผิดปกติบางอย่างที่ส่งผลให้อินซูลินทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ

สำหรับอาการที่อาจบ่งบอกถึงโรคเบาหวาน ได้แก่ ปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้มักเกิดขึ้นเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดสูงมากแล้ว นอกจากนี้ ผู้ที่มีภาวะอ้วนและมีผิวหนังบริเวณหลังคอดำ ก็อาจเป็นสัญญาณที่สัมพันธ์กับภาวะดื้อต่ออินซูลินได้

ดังนั้น จึงไม่ควรรอให้มีอาการผิดปกติเกิดขึ้นก่อนแล้วจึงไปพบแพทย์ แต่ควรตรวจสุขภาพประจำปี เพื่อประเมินระดับน้ำตาลในเลือดและความเสี่ยงต่อการเกิดโรคเบาหวาน

โรคเบาหวานมีกี่ชนิด
โรคเบาหวานแบ่งออกเป็นหลายชนิดตามสาเหตุและกลไกการเกิดโรค ได้แก่
• โรคเบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากการที่ร่างกายขาดฮอร์โมนอินซูลิน
• โรคเบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากภาวะดื้อต่อฮอร์โมนอินซูลิน ทำให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ไม่ดี
• โรคเบาหวานลูกผสม มีลักษณะของโรคเบาหวานทั้งชนิดที่ 1 และชนิดที่ 2
• โรคเบาหวานขณะตั้งครรภ์ เป็นภาวะที่ตรวจพบระดับน้ำตาลในเลือดสูงในช่วงตั้งครรภ์
• โรคเบาหวานที่มีสาเหตุจำเพาะอื่น ๆ เช่น โรคที่เกิดจากความผิดปกติของตับอ่อน การใช้ยาบางชนิด หรือความผิดปกติทางพันธุกรรม
• โรคเบาหวานที่ไม่สามารถระบุชนิดได้ เป็นกรณีที่ยังไม่สามารถจำแนกชนิดของโรคได้อย่างชัดเจน

การวินิจฉัยโรคเบาหวาน
การวินิจฉัยโรคเบาหวานสามารถทำได้ด้วยการตรวจระดับน้ำตาลในเลือดตามเกณฑ์ทางการแพทย์ ดังนี้
• ระดับน้ำตาลในเลือดแบบสุ่ม (Random Plasma Glucose) ตั้งแต่ 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป ร่วมกับมีอาการของโรคเบาหวาน เช่น ปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำบ่อย และน้ำหนักลด
• ระดับน้ำตาลในเลือดหลังอดอาหารอย่างน้อย 8 ชั่วโมง (Fasting Plasma Glucose) ตั้งแต่ 126 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป
• ระดับน้ำตาลสะสมในเลือด (HbA1c) ตั้งแต่ร้อยละ 6.5 ขึ้นไป
• ระดับน้ำตาลในเลือดหลังดื่มน้ำตาลกลูโคส 75 กรัม เป็นเวลา 2 ชั่วโมง (Oral Glucose Tolerance Test: OGTT) ตั้งแต่ 200 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตรขึ้นไป
ในกรณีที่ไม่มีอาการของโรคเบาหวาน แต่ผลตรวจเลือดเข้าเกณฑ์การวินิจฉัย แพทย์อาจพิจารณาตรวจยืนยันซ้ำด้วยวิธีเดิมในวันถัดไป เพื่อให้มั่นใจในการวินิจฉัยโรค

ภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังจากโรคเบาหวาน
หากผู้ป่วยไม่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้อย่างเหมาะสมเป็นเวลานาน อาจส่งผลให้หลอดเลือดเกิดความเสียหายและนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนในอวัยวะต่าง ๆ โดยแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่

1. ภาวะแทรกซ้อนของหลอดเลือดขนาดเล็ก
• เบาหวานขึ้นตา ส่งผลกระทบต่อจอประสาทตาและอาจทำให้สูญเสียการมองเห็น
• เบาหวานลงไต ทำให้ไตเสื่อมและอาจนำไปสู่ภาวะไตวาย
• ภาวะปลายประสาทเสื่อมจากโรคเบาหวาน ทำให้มีอาการชา ปวด หรือรู้สึกผิดปกติบริเวณปลายมือและปลายเท้า

2. ภาวะแทรกซ้อนของหลอดเลือดขนาดใหญ่
• หลอดเลือดสมองตีบ เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมอง
• หลอดเลือดหัวใจตีบ เพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด
• หลอดเลือดส่วนปลายตีบ ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงแขนขาได้ไม่เพียงพอ

ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำในผู้ป่วยเบาหวาน
นอกจากการมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงแล้ว ผู้ป่วยโรคเบาหวานยังอาจเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำได้ โดยมักสัมพันธ์กับการใช้ยารักษาโรคเบาหวานบางกลุ่ม โดยเฉพาะยาที่กระตุ้นให้ร่างกายหลั่งอินซูลินมากขึ้น รวมถึงการฉีดอินซูลิน

ผู้ป่วยจึงควรรับประทานอาหารให้ตรงเวลา และควบคุมปริมาณคาร์โบไฮเดรตในแต่ละมื้อให้ใกล้เคียงกัน เพื่อลดความเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ นอกจากนี้ ผู้ป่วยที่มีโรคแทรกซ้อน เช่น ไตวาย หรือมีการติดเชื้อรุนแรง ก็อาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะดังกล่าวได้เช่นกัน

กินหวานมาก เสี่ยงเป็นโรคเบาหวานจริงหรือไม่
การรับประทานอาหารที่มีรสหวานหรือมีน้ำตาลในปริมาณมาก อาจเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ส่งเสริมให้เกิดภาวะดื้อต่ออินซูลินได้ โดยเฉพาะในผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย เช่น มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน หรือมีภาวะอ้วน ซึ่งทำให้มีโอกาสเกิดโรคเบาหวานได้มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม การเกิดโรคเบาหวานไม่ได้ขึ้นอยู่กับการรับประทานอาหารหวานเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับกรรมพันธุ์ ภาวะน้ำหนักเกิน และพฤติกรรมการใช้ชีวิตด้วย ผู้ที่ไม่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน ไม่มีภาวะอ้วน และดูแลสุขภาพด้วยการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ อาจมีความเสี่ยงแตกต่างจากผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงหลายด้านร่วมกัน

เข้าใจใหม่ ยารักษาเบาหวานไม่ได้ทำให้ไตเสื่อม
หลายคนมีความเข้าใจว่าการรับประทานยารักษาโรคเบาหวานเป็นเวลานานจะส่งผลเสียต่อไต แต่ในความเป็นจริง การที่ผู้ป่วยบางรายเกิดภาวะไตเสื่อม มักเกี่ยวข้องกับการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ไม่ดี หรือไม่ได้รับการรักษาโรคเบาหวานอย่างเหมาะสม

ปัจจุบันมียารักษาโรคเบาหวานหลายชนิดที่นอกจากช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดแล้ว ยังมีคุณสมบัติช่วยชะลอการเสื่อมของไตและลดความเสี่ยงต่อภาวะไตวายได้ด้วย ผู้ป่วยจึงควรรับประทานยาตามคำแนะนำของแพทย์อย่างต่อเนื่อง ไม่ควรหยุดยาเองเพราะความกังวลว่าจะทำให้ไตเสื่อม

สมุนไพรรักษาโรคเบาหวานได้จริงหรือไม่
ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานทางการแพทย์ที่เพียงพอยืนยันว่ามีสมุนไพรชนิดใดสามารถใช้รักษาโรคเบาหวานได้อย่างมีประสิทธิภาพ แม้หลายคนจะเชื่อว่าสมุนไพร เช่น มะระขี้นก มะรุม หรือผักเชียงดา สามารถช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือดและรักษาโรคเบาหวานที่ยังไม่รุนแรงได้

อย่างไรก็ตาม การซื้อสมุนไพรหรือผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ มารับประทานเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ อาจก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพ โดยเฉพาะตับและไต รวมถึงอาจส่งผลต่อการออกฤทธิ์ของยาที่ใช้อยู่ ผู้ป่วยจึงไม่ควรใช้สมุนไพรทดแทนยารักษาโรคเบาหวานที่แพทย์สั่ง

คำแนะนำในการดูแลสุขภาพและป้องกันโรคเบาหวาน
• สำหรับผู้ป่วยที่กำลังรักษาโรคเบาหวาน เข้ารับการรักษาอย่างสม่ำเสมอ และควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด รวมถึงปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ เช่น ความดันโลหิตและระดับไขมันในเลือด
• ตรวจคัดกรองภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวานเป็นระยะ โดยเฉพาะภาวะแทรกซ้อนที่ดวงตาและเท้า

• ควบคุมอาหารและเลือกรับประทานอาหารให้เหมาะสมกับภาวะสุขภาพ
• รับประทานยาตามคำสั่งแพทย์อย่างถูกต้อง ทั้งปริมาณและช่วงเวลา ไม่ปรับหรืองดยาเอง

สำหรับบุคคลทั่วไปที่ยังไม่มีความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน
• หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่มีรสหวานและไขมันสูงมากเกินไป
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
• หลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และการสูบบุหรี่
• ดูแลสุขภาพจิต ใช้ชีวิตอย่างมีความสุข และไม่สร้างความเครียดให้ตนเองมากจนเกินไป
• ตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อประเมินความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน

การดูแลสุขภาพตั้งแต่วันนี้เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการมีคุณภาพชีวิตที่ดี ควรใส่ใจเรื่องอาหาร รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ หลีกเลี่ยงอาหารที่มีประโยชน์น้อย ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ และตรวจสุขภาพเป็นประจำ เพื่อช่วยลดความเสี่ยงและป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากโรคเบาหวานในระยะยาว

ขอขอบคุณข้อมูลจาก: รศ.พญ.ศุภวรรณ บูรณพิร ️ อาจารย์ประจำหน่วยต่อมไร้ท่อ และเมแทบอลิซึม และหัวหน้าภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เรียบเรียง: นันทพร ระบิน นักประชาสัมพันธ์
ภาพ / ข่าว: งานสื่อสารองค์กร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่