การดูแลผู้ติดสารเสพติดที่มีอาการทางจิต
การติดสารเสพติด หมายถึง ภาวะที่เกิดจากการได้รับสารเสพติด ทั้งที่เป็นสารธรรมชาติ
สารสังเคราะห์ หรือ ยาบางชนิด แล้วทำให้เกิดความอยากได้สารหรือยานั้นซ้ำๆ      ทั้งอาจ เป็นครั้งคราวหรือติดต่อกันเป็นเวลานาน

ลักษณะของผู้ติดสารเสพติด

.เกิดความพึงพอใจและต้องการจะเสพซ้ำๆ
.มีการเพิ่มปริมาณหรือจำนวนครั้งที่ใช้สารเพื่อให้รับผลพอใจเท่าเดิม
.เมื่อหยุดการใช้สารเสพติดจะเกิดอาการถอนสารเสพติด

.สุขภาพเสื่อมโทรมทั้งด้านร่างกาย จิตใจตลอดจนสังคมหน้าที่การงาน

ประเภทของสารเสพติด
ได้มีการแบ่งประเภทของสารเสพติดออกเป็น ตามกฎหมาย ตามองค์การอนามัยโลก และ
ตามการออกฤทธิ์ ดังนี้ .-

สารเสพติดตามกฎหมาย แบ่งออกเป็น 5 ประเภทคือ

.สารเสพติดให้โทษชนิดร้ายแรง เช่น เฮโรอีน
.สารเสพติดให้โทษทั่วไป เช่น มอร์ฟีน ฝิ่น
.สารเสพติดให้โทษที่มีสารเสพติดประเภทที่
1.1และ1.2ผสมกัน เช่นยาแก้ไอผสมโคเคอีน
.สารเสพติดที่ใช้ในการผลิตสารเสพติดประเภทที่1.1และ1.2 .สารเสพติดให้โทษอื่น ๆ เช่น กัญชา

การแบ่งสารเสพติดตามองค์การอนามัยโลก

.ฝิ่นและอนุพันธ์ของฝิ่น เช่น ฝิ่น เฮโรอีน มอร์ฟีน

.บาร์บิตุเรท เช่น ยาระงับประสาท ยานอนหลับ

.แอลกอฮอล์

.แอมเฟตามีน ได้แก่ ยาบ้า

.โคเคน

.กัญชา

.ใบกระท่อม

.สารประเภทหลอนประสาท

.สารเสพติดชนิดอื่น ๆ เช่น กาว ทินเนอร์

การแบ่งสารเสพติดตามการออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท

กดประสาท
สารเสพติดประเภทนี้มีฤทธิ์กดศูนย์ควบคุมการหายใจในสมองและประสาทที่
ควบคุมการทำงานของอวัยวะบางอย่างเช่น
ฝิ่นเฮโรอีนมอร์ฟีน

กระตุ้นประสาท สารเสพติดประเภทนี้มีฤทธิ์กระตุ้นประสาทสมองส่วนกลาง ทำให้อารมณ์เปลี่ยนแปลงและมีฤทธิ์กระตุ้นหัวใจเช่นยาบ้า

หลอนประสาท
สารเสพติดประเภทนี้ทำให้การรับรู้เสียไป เกิดอาการแปลภาพผิด

ออกฤทธิ์ผสมหลายอย่าง สารเสพติดประเภทนี้เมื่อใช้ในจำนวนน้อยๆจะมีฤทธิ์กระตุ้นประสาท   ถ้าใช้จำนวนมาก จะมีฤทธิ์กดประสาทและถ้าใช้จำนวนมากยิ่งขึ้นจะเกิด อาการประสาทหลอน เช่นกัญชา
สาเหตุที่ทำให้เกิดปัญหาการติดสารเสพติด    การติดสารเสพติดเกิดจากปัจจัยทั้งภายในและภายนอกตัวบุคคลได้แก่
ด้านร่างกาย จากการศึกษาพบว่าลักษณะทางพันธุกรรมเป็นปัจจัยที่ส่งเสริมให้เกิดการติดสารเสพติด ซึ่งขึ้นอยู่กับปฏิกริยาตอบสนองต่อชนิดของสารเสพติด การแพ้ การเผาผลาญภายในร่างกาย นอกจากนี้ การเจ็บป่วยของบุคคลก็อาจจะเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้บุคคลใช้สารเสพติดในการ บรรเทา หรือจัดการกับอาการที่ทำให้เกิดความทุกข์ทรมาน

ด้านจิตใจ
บุคคลใช้สารเสพติดในการบรรเทาหรือลืมปัญหา เช่น การไม่เข้าใจของสมาชิกในครอบครัว ความเครียดจากสภาพงาน ความคับข้องใจในการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น

ด้านสังคม
ได้แก่ กลุ่มเพื่อน สภาพการเลี้ยงด ูและ ความสัมพันธ์ภายในครอบครัวสภาพแวดล้อม ของที่อยู่อาศัย 

อาการและอาการแสดงทั่วไป บุคคลที่ติดสารเสพติดจะมีอาการแสดงออกทั้งด้านร่างกาย จิตใจ และสังคม ดังนี้ .-

ด้านร่างกาย พบว่า ผู้ติดสารเสพติดจะมีภาวะทุพโภชนาการ พบร่องรอยของอุบัติเหตุ พบโรคติดเชื้อ พบอาการเสื่อมทางระบบประสาท

ด้านจิตใจ พบว่าผู้ติดสารเสพติดจะมีลักษณะหมกมุ่น แยกตัว อารมณ์หงุดหงิดง่าย ระแวง ซึมเศร้า สิ้นหวัง

ด้านสังคม พบว่าผู้ติดสารเสพติดจะหมกมุ่นอยู่กับการเสพ ทำให้แยกตัวออกมาจากสังคม ขาดความรับผิดชอบ และสร้างภาระให้กับสมาชิกของครอบครัว

อาการและอาการแสดงของผู้ติดสารเสพติดเฉพาะอย่าง

.ผู้ติดสารเสพติดประเภทฝิ่นและอนุพันธุ์ของฝิ่น สารเสพติดประเภทนี้มีฤทธิ์กดศูนย์ควบคุมการหายใจในสมองและประสาทที่ควบคุมการทำงาน
ของอวัยวะบางอย่าง

ระยะ Intoxication and Overdose สามารถวินิจฉัยได้จาก

มีประวัติเริ่มเสพสารเสพติดประเภทฝิ่น

มีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลง เช่น ครื้นเครง หงุดหงิด เซื่องซึม

มีรูม่านตาหดตัว ร่วมกับอาการพูดอ้อแอ้ ง่วงซึม ความสนใจหรือความจำเสีย

ระยะ Withdrawal
เป็นอาการที่เกิดขึ้นหลังจากหยุดการเสพสาร ประมาณ 6-8 ชั่วโมง อาการจะมากที่สุดในวันที่
2-3 และเกิดต่อเนื่อง 8-10 วัน    โดยสามารถวินิจฉัยได้จากอาการไม่อยู่นิ่ง กระสับกระส่ายหวาดกลัว นอนไม่หลับ ปวดกล้ามเนื้อ   ปวดศีรษะ  ชีพจรเต้นเร็ว ความดันโลหิตสูงกว่าปกติเหงื่อออก ขนลุก หาว น้ำตา  น้ำมูกไหล   รูม่านตาขยาย     ปวดบิดในช่องท้อง Abdominal Cramping ถ้าฟัง Bowel Sound พบว่ามีการเคลื่อนไหวมาก มีอาการท้องเดินและอาเจียน

.ผู้ติดสารเสพติดประเภทยาบ้า

ยาบ้า เป็นสารเสพติดที่มีฤทธิ์กระตุ้นสมองส่วนกลางโดยตรง      ทำให้เกิดอาการตื่นตัว กระฉับกระเฉง มีกำลังวังชามาก    แต่อาการภายหลังที่เกิดจากการกระตุ้นเกินขอบเขตจะทำให้มีอาการ หัวใจเต้นเร็ว
ความดันโลหิตสูง       พูดไม่ชัด    ปวดศีรษะ| หลงผิด หวาดกลัว สับสน        มีอาการประสาทหลอนทั้งทางหู และทางตา    อาจทำร้ายตนเอง และผู้อื่นได้        และในช่วงถอนพิษของยาบ้า จะเกิดอาการอ่อนเพลีย นอนหลับมาก ขาดความสนใจสิ่งแวดล้อม ซึมเศร้า และอาจทำร้ายตนเอง

 

.ผู้ติดสารเสพติดประเภททินเนอร์ เบนซิน กาว

สารเสพติดเหล่านี้เมื่อสูดดมแล้วจะซึมเข้าสู่ร่างกายได้อย่างรวดเร็ว โดยถูกดูดซึมผ่านเยื่อบุหลอดลมและปอด เข้าสู่กระแสโลหิต ละลายไปกับสารไขมันในเลือดเข้าสู่อวัยวะต่าง ๆ ที่มีองค์ประกอบเป็นไขมัน เช่น สมอง ทำให้เกิดอาการมึนเมาได้อย่างรวดเร็ว ถ้าสูดดมเอาสารที่มีความเข้มข้นสูงจะเกิดอาการภายใน 1-2 นาที ส่วนสารที่เจือจาง จะมีอาการภายใน 5-10 นาที โดยจะมีอาการเฉียบพลันหลังสูดดม ได้แก่ วิงเวียนศีรษะ
อ่อนเพลีย ศีรษะเบาหวิว ปวดศีรษะ คลื่นไส้อาเจียน แน่นหน้าอก เดินเซ ตาพร่า มือสั่น หายใจเบาเร็ว
พูดไม่ชัด น้ำลายมาก ประสาทหลอน บางรายมีอาการอัมพาตของกล้ามเนื้อ อาการชัก และหยุดหายใจ

ผู้ติดสารเสพติดประเภทแอลกอฮอล์

แอลกอฮอล์ ออกฤทธิ์กดประสาทส่วนกลาง ทำให้ผู้เสพมีพฤติกรรมลดความยับยั้งชั่งใจ
อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย การตัดสินใจเสีย ขาดความรับผิดชอบ และ พบว่าผู้เสพมีอาการพูดอ้อแอ้ เดินเซ
การประสานงานของกล้ามเนื้อเสีย หน้าแดง ความทรงจำไม่ดี กลอกตาไป-มา บางรายมีอาการไม่รู้สึกตัว และในภาวะที่ผู้เสพ ลดหรือหยุดเสพ จะเกิดอาการสับสน อ่อนเพลีย มือสั่น อยู่ไม่นิ่ง นอนไม่หลับ ประสาทหลอน

การดูแลด้านอาการทางจิตสำหรับผู้ติดสารเสพติด

.จัดสิ่งแวดล้อมให้ปลอดภัยทั้งต่อผู้เสพ และผู้อื่น   ในรายที่สับสนวุ่นวายหงุดหงิด   ก้าวร้าวมาก  จำเป็นต้อง แยกให้อยู่ในสถานที่สงบ มีแสงสว่างเพียงพอ เพื่อลด 
สิ่งกระตุ้นหรือหลีกเลี่ยง การเกิดอาการประสาทหลอน    ทั้งนี้ผู้ดูแลต้องเตรียม   สิ่งแวดล้อมที่จะให้ผู้ติดสารเสพติด เข้าไปพักให้อยู่ในสภาพที่ปลอดภัย       และ   มีบุคลากรเพียงพอในการเคลื่อนย้ายผู้ป่วยอย่างถูกวิธี      เพื่อลดการกระตุ้นและ ป้องกันอันตรายที่อาจเกิดขึ้นกับผู้เสพติด และผู้ดูแล

.ถ้าผู้ป่วยมีอาการวุ่นวายมาก อาจจำเป็นต้องผูกมัดให้อยู่นิ่งเพื่อป้องกันอันตราย
ที่อาจเกิดขึ้น   
.ดูแลเรื่องระบบ หายใจ   ประเมินสัญญาณชีพระบบประสาท  ทุกระยะ 15-30 นาทีจนกว่าจะ พ้นภาวะวิกฤต

.ดูแลให้ความสุขสบาย      ทั้งในขณะที่มีอาการ Intoxication   และ   Withdrawal ครอบคลุมความต้องการพื้นฐานเช่นการทำความสะอาดร่างกาย การ
รับประทานอาหาร  การพักผ่อน การขับถ่าย 

.ตรวจเยี่ยมประเมินอาการอย่างใกล้ชิดเพื่อป้องกันการรับสารเพิ่ม และ  อุบัติเหต ุ
.ช่วยดูแล เพื่อลดอาการไม่สุขสบายจากภาวะถอนพิษสารเสพติด และเพื่อ ป้องกันการหลบหนี 

.ให้ความเข้าใจในความคิด       การแสดงออกทางอารมณ์ และพฤติกรรมของผู้ติด
สารเสพติด

.ให้การประคับประคองทางจิตใจ อารมณ์โดยการสนทนา และเปิดโอกาสให้ผู้ติด
สารเสพติด ระบายความคิด ความรู้สึก   มีส่วนร่วมในการวางแผนการดูแลรักษา
และ หาวิธีการเผชิญปัญหาเพื่อหลีกเลี่ยงการกลับมาใช้สารเสพติด โดยไม่โต้แย้ง 
หรือส่งเสริม ความคิดผิดปกติ 

.ถ้าผู้ติดสารเสพติดบรรเทาจากอาการ Withdraw ควรกระตุ้นให้ผู้ติดสารเสพติด มีกิจกรรมทำ   เพื่อเบี่ยงเบนความคิดหมกมุ่น    ดูแลการให้ยาตามแผนการรักษา
และ  ประเมินฤทธิ์ข้างเคียง   เช่นยาแก้ปวด Antipsychotic Anxiolytic Hypnotic Universal precaution

บรรณานุกรม
ฉวีวรรณ สัตยธรรมและคณะ. (2539). การพยาบาลจิตเวชและสุขภาพจิต. กรุงเทพ: บริษัทยุทธรินทร์การพิมพ์ จำกัด.
ปราโมทย์ สุคนิชย์ และมาโนช หล่อตระกูล. (2539). DSM IV ฉบับภาษาไทย. กรุงเทพ: ชวนชมการพิมพ์.
Kaplan, H.I & Sadock, B.J. (1996). Pocket handbook of Clinical psychiatry. New York
:Williams &Wilkins.