พยาธิใบไม้ตับ (Liver Fluke)

                                                                                        รศ.ดร.นพ.คม สุคนธสรรพ์  

  พยาธิใบไม้ตับคืออะไร

       พยาธิใบไม้ตับ เป็นพยาธิที่ตัวเต็มวัยของพยาธิอาศัยอยู่ในทางเดินน้ำดี พยาธิใบไม้ตับที่สำคัญที่สุดของประเทศไทยคือ Opisthorchis viverrini

  พยาธิใบไม้ตับพบได้บ่อยที่ใด

       พยาธิใบไม้ตับพบได้ทั่วไปในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย และลาวในบริเวณลุ่มแม่น้ำโขง และในภาคเหนือของประเทศไทยคาดว่ามีคนไทยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 1.5-2 ล้านคนที่มีพยาธิชนิดนี้

  พยาธิใบไม้ตับมีลักษณะอย่างไร

       พยาธิตัวเต็มวัยมีรูปร่างคล้ายใบหอกผิวลำตัวเรียบ ยาว 1.0-2.5 ซม.และกว้าง 0.3-0.5 ซม. พยาธิมีลำตัวบางแบนและโปร่งแสง ในตัวจะมีอวัยวะสืบพันธ์ของทั้งเพศผู้และเพศเมีย (รูปที่ 1)

รูปที่ 1 ตัวแก่พยาธิใบไม้ตับ

(ที่มา: http://www.med.cmu.ac.th/dept/parasite/trematodes/frame_fluke.htm-Opisthorchis viverrini )

  วงจรชีวิตของพยาธิใบไม้ตับเป็นอย่างไร

       พยาธิตัวเต็มวัยอาศัยอยู่ในท่อทางเดินน้ำดีของคน สุนัขและแมว เมื่อพยาธิออกไข่ ไข่ที่ออกมาจะปนกับน้ำดีลงสู่ลำไส้แล้วออกสู่ภายนอกร่างกายโดยการปนกับอุจจาระ เมื่อไข่ตกลงสู่น้ำจะถูกหอยน้ำจืดขนาดเล็ก ใช้เวลาเจริญในหอย 6-8 สัปดาห์ ตัวอ่อนจะออกจากหอยเข้าสู่ปลาน้ำจืดมีเกล็ด ได้แก่ปลาตะเพียน ปลาขาว ปลาขาวน้อย ปลากระสูบ ปลาแก้มช้ำ ปลาสร้อย ปลากระมัง แล้วเจริญเป็นระยะติดต่อในเนื้อปลา การเจริญในปลาใช้เวลาประมาณ 4 สัปดาห์ เมื่อคน สุนัขหรือ แมวกินเนื้อปลาที่ดิบหรือปรุงไม่สุกจะได้รับระยะติดต่อเข้าไป น้ำย่อยคนจะย่อยเนื้อปลาและผนังที่หุ้มตัวอ่อนทำให้พยาธิตัวอ่อนจะออกมาและคืบคลานเข้าไปทางท่อน้ำดีและเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัย

  เมื่อพยาธิใบไม้ตับอยู่ในท่อน้ำดีแล้วเกิดอะไรขึ้น

     การที่พยาธิดูดเกาะในท่อทางเดินน้ำดี และพยาธิมีการปล่อยสารบางอย่างออกมา ทำให้เกิดการระคายเคืองต่อทางเดินน้ำดี ทำให้เยื่อบุผนังท่อน้ำดีหนาตัวขึ้น และมีการเกิดพังผืด ส่วนถุงน้ำดีมีการหนาตัวอย่างมาก นอกจากนี้ยังพบนิ่ว การอักเสบของท่อน้ำดีและถุงน้ำดีได้บ่อย การอักเสบซ้ำแล้วซ้ำอีกก่อให้เกิดโรคแทรกที่สำคัญคือมะเร็งของท่อน้ำดี

  คนที่มีพยาธิใบไม้ตับจะมีอาการอย่างไรบ้าง

     คนที่มีพยาธิใบไม้ตับในร่างกายแต่จำนวนไม่มากอาจไม่มีอาการอะไรเลย ในบางรายที่มีพยาธิมากขึ้นอาจมีอาการท้องอืดเฟ้อเป็นครั้งคราว อาจมีอาการร้อนท้องซึ่งอาการเหล่านี้ไม่จำเพาะต่อโรค ส่วนคนที่มีพยาธิจำนวนมากอาจพบว่ามีอาการดีซ่าน เบื่ออาหาร หรืออาจรุนแรงถึงอาการท้องมานและบวม มีอาการดีซ่านอย่างรุนแรง และตับโต

  จะทราบได้อย่างไรว่าเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ

     วิธีการตรวจที่ง่ายที่สุดคือการตรวจอุจจาระแล้วพบไข่พยาธิ มีรูปร่างคล้ายหลอดไฟชนิดมีไส้ สีเหลืองน้ำตาล ไข่ของพยาธิมีฝาปิดจำนวน 1 ฝา นอกจากนี้ในบางรายอาจใช้การตรวจทางภูมิคุ้มกันวิทยา หรือการตรวจทางรังสีวินิจฉัยร่วมด้วย

  ถ้าทราบว่าเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับจะรักษาอย่างไร

     ในปัจจุบันยา Praziquantel เป็นยาหลักที่ใช้ในการรักษาซึ่งจะได้ผลดีมาก ส่วนผู้ป่วยที่มีการอุดตันของทางเดินน้ำดีไม่ว่าจากการอักเสบเรื้อรังหรือจากมะเร็งท่อน้ำดีจะใช้การรักษาทางศัลยกรรมร่วมด้วย

  จะป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับอย่างไร

     หลักการในการควบคุมและป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับนั้นง่ายมาก กล่าวคือถ้าป้องกันไม่ให้ไข่พยาธิตกลงไปในน้ำ โดยการถ่ายอุจจาระลงในส้วม ก็จะไม่มีการแพร่กระจายของพยาธิได้ นอกจากนี้เวลาบริโภคปลา ถ้าบริโภคแต่ปลาที่ปรุงสุกแล้วจะไม่ทำให้มีการติดต่อของพยาธิสู่คนได้ แต่ในทางปฏิบัติการควบคุมป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับกลับได้ผลไม่เท่าที่ควรเนื่องจากแม้มีการรณรงค์ให้คนใช้ส้วม แต่สุนัขยังมีการถ่ายอุจจาระเรี่ยราด ทำให้มีการกระจายของไข่พยาธิสู่หอยน้ำจืด นอกจากนี้ค่านิยมการบริโภคปลาที่ปรุงไม่สุกยังไม่หมดไป


                                                                                     [ กลับสู่หน้าหลัก ] [ คณะแพทยศาสตร์ ] [ English version ]